24Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy 8 szkoły podstawowej oparte 
na Programie nauczania biologii Puls życia autorstwa Anny Zdziennickiej

Dział	
Temat	Poziom wymagań	
		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca	

I. Genetyka	1. Czym jest genetyka?	Uczeń:
•	określa zakres badań genetyki
•	wyjaśnia, że podobieństwo dziecka do rodziców jest wynikiem dziedziczenia cech
	Uczeń:
•	rozróżnia cechy dziedziczne i niedziedziczne
•	definiuje pojęcia: genetyka
i zmienność organizmów
	Uczeń:
•	wskazuje cechy indywidualne i gatunkowe podanych organizmów
•	omawia zastosowanie genetyki w różnych dziedzinach: medycynie, kryminalistyce, rolnictwie 
i archeologii
	Uczeń:
•	uzasadnia występowanie zmienności genetycznej wśród ludzi
•	wskazuje różnice między cechami gatunkowymi
a indywidualnymi
•	wyjaśnia, z czego wynika podobieństwo organizmów potomnych w rozmnażaniu bezpłciowym
	Uczeń:
•	dowodzi, że cechy organizmu kształtują się dzięki materiałowi genetycznemu oraz są wynikiem wpływu środowiska
•	wyjaśnia znaczenie rekombinacji genetycznej 
w kształtowaniu się zmienności organizmów
	
	2. Nośnik informacji genetycznej – DNA
	•	wskazuje miejsca występowania DNA
•	wymienia elementy budujące DNA
•	przedstawia rolę DNA jako nośnika informacji genetycznej
	•	przedstawia budowę nukleotydu
•	wymienia nazwy zasad azotowych
•	omawia budowę chromosomu
•	definiuje pojęcia: kariotyp, helisa, gen i nukleotyd
•	wykazuje rolę jądra	•	wykazuje konieczność związania DNA przez białka i powstania chromatyny
w jądrze komórkowym
•	wyjaśnia, z czego wynika komplementarność zasad azotowych
•	przedstawia graficznie regułę komplementarności	•	wyjaśnia proces replikacji
•	rozpoznaje DNA i RNA* 
na modelu lub ilustracji
•	porównuje budowę DNA z budową RNA*
•	omawia budowę i funkcję RNA*
	•	uzasadnia konieczność zachodzenia procesu replikacji DNA przed podziałem komórki
•	wykonuje dowolną techniką model DNA
•	wykazuje rolę replikacji
w zachowaniu niezmienionej informacji genetycznej

Dział	
Temat	Poziom wymagań	
		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca	

I. Genetyka
	3. Podziały komórkowe
	•	wymienia nazwy podziałów komórkowych
•	podaje liczbę chromosomów w komórkach somatycznych i płciowych człowieka
	•	definiuje pojęcia: chromosomy homologiczne, komórki haploidalne 
i komórki diploidalne
•	wskazuje miejsce zachodzenia mitozy i mejozy w organizmie człowieka
	•	omawia znaczenie mitozy i mejozy
•	oblicza liczbę chromosomów w komórce haploidalnej, znając liczbę chromosomów w komórce diploidalnej danego organizmu
	•	wykazuje konieczność redukcji ilości materiału genetycznego w komórkach macierzystych gamet
•	wykazuje różnice między mitozą a mejozą
	•	wyjaśnia znaczenie rekombinacji genetycznej podczas mejozy
•	wykonuje dowolną techniką model mitozy lub mejozy
	
	4. Podstawowe prawa dziedziczenia
	•	definiuje pojęcia fenotyp
i genotyp
•	wyjaśnia symbole używane przy zapisywaniu krzyżówek genetycznych
	•	omawia badania Gregora Mendla
•	zapisuje genotypy homozygoty dominującej 
i homozygoty recesywnej oraz heterozygoty
•	wykonuje krzyżówki genetyczne przedstawiające dziedziczenie jednego genu
	•	identyfikuje allele dominujące i recesywne
•	omawia prawo czystości gamet
•	rozpoznaje na schemacie krzyżówki genetycznej genotyp oraz określa fenotyp rodziców i pokolenia potomnego
	•	przewiduje cechy osobników potomnych na podstawie prawa czystości gamet
•	interpretuje krzyżówki genetyczne, używając określeń: homozygota, heterozygota, cecha dominująca i cecha recesywna
	•	zapisuje krzyżówki genetyczne przedstawiające dziedziczenie określonej cechy i przewiduje genotypy oraz fenotypy potomstwa
•	ocenia znaczenie prac Gregora Mendla dla rozwoju genetyki
	
	5. Dziedziczenie cech u człowieka
	•	wskazuje u ludzi przykładowe cechy dominującą i recesywną
•	z pomocą nauczyciela rozwiązuje proste krzyżówki genetyczne
	•	wymienia cechy dominujące i recesywne 
u człowieka
•	z niewielką pomocą nauczyciela rozwiązuje proste krzyżówki genetyczne
	•	wyjaśnia, że cechę recesywną determinują allele homozygoty recesywnej
•	przewiduje na podstawie krzyżówki genetycznej wystąpienie cechy potomstwa
	•	wskazuje cechy człowieka, które są zarówno wynikiem działania genów, jak
i czynników środowiska
•	ustala prawdopodobieństwo występowania cechy 
u potomstwa, jeśli nie są znane genotypy obojga rodziców
	•	ocenia wpływ środowiska na kształtowanie się cech
na podstawie znajomości cech dominujących 
i recesywnych
•	projektuje krzyżówki genetyczne, poprawnie posługując się terminami homozygota i heterozygota

Dział	
Temat	Poziom wymagań	
		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca	

I. Genetyka	6. Dziedziczenie płci u człowieka
	•	podaje liczbę chromosomów występujących w komórce diploidalnej człowieka
•	wymienia przykłady chorób dziedzicznych sprzężonych z płcią
	•	rozpoznaje kariotyp człowieka
•	określa cechy chromosomów X i Y
	•	wyjaśnia rolę chromosomów płci i autosomów
•	omawia zasadę dziedziczenia płci
	•	wyjaśnia mechanizm ujawniania się cech recesywnych 	•	ocenia znaczenie poznania budowy ludzkiego DNA
	
	7. Dziedziczenie grup krwi
	•	wymienia cztery główne grupy krwi występujące 
u człowieka
•	przedstawia przykłady cech zależnych od wielu genów oraz od środowiska
	•	omawia sposób dziedziczenia grup krwi
•	wyjaśnia sposób dziedziczenia czynnika Rh
	•	rozpoznaje grupy krwi na podstawie zapisu genotypów
•	wykonuje krzyżówkę genetyczną przedstawiającą dziedziczenie grup krwi
	•	ustala grupy krwi dzieci na podstawie znajomości grup krwi ich rodziców
•	ustala czynnik Rh dzieci na podstawie znajomości czynnika Rh ich rodziców
	•	wykazuje, że dziedziczenie czynnika Rh jest jednogenowe
•	wyjaśnia wpływ środowiska na rozwój cech osobniczych
	
	8. Mutacje
	•	definiuje pojęcie mutacja
•	wymienia czynniki mutagenne
•	podaje przykłady chorób uwarunkowanych mutacjami genowymi 
i chromosomowymi
	•	rozróżnia mutacje genowe 
i chromosomowe
•	omawia przyczyny wybranych chorób genetycznych
•	wskazuje mechanizm dziedziczenia mukowiscydozy
	•	wyjaśnia, na czym polegają mutacje genowe i chromosomowe
•	omawia znaczenie poradnictwa genetycznego
•	charakteryzuje wybrane choroby i zaburzenia genetyczne
•	wyjaśnia podłoże zespołu Downa
	•	wyjaśnia mechanizm powstawania mutacji genowych
i chromosomowych
•	omawia zachowania zapobiegające powstawaniu mutacji
•	wyjaśnia znaczenie badań prenatalnych
	•	uzasadnia, że mutacje są podstawowym czynnikiem zmienności organizmów
•	analizuje przyczyny mutacji i wskazuje ich skutki

Dział	
Temat	Poziom wymagań	
		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca	

II. Ewolucja życia	9. Źródła wiedzy o ewolucji
	•	definiuje pojęcie ewolucja
•	wymienia dowody ewolucji
•	wskazuje przykłady narządów szczątkowych w organizmie człowieka
	•	omawia dowody ewolucji
•	wymienia przykłady różnych rodzajów skamieniałości
•	definiuje pojęcie żywa skamieniałość
•	wymienia przykłady reliktów
	•	wyjaśnia istotę procesu ewolucji
•	rozpoznaje żywe skamieniałości
•	omawia przykłady potwierdzające jedność budowy i funkcjonowania organizmów
•	wymienia przykłady struktur homologicznych 
i analogicznych
	•	określa warunki powstawania skamieniałości
•	analizuje formy pośrednie 
•	wskazuje istnienie związku między rozmieszczeniem gatunków a ich pokrewieństwem
	•	wykazuje jedność budowy 
i funkcjonowania organizmów
•	ocenia rolę struktur homologicznych
i analogicznych jako dowodów ewolucji
	
	10. Mechanizmy ewolucji
	•	wyjaśnia znaczenie pojęcia
endemit
•	podaje przykłady doboru sztucznego
	•	wymienia przykłady  endemitów
•	wyjaśnia, na czym polega dobór naturalny i dobór sztuczny
•	omawia ideę walki o byt
	•	wyjaśnia główne założenia teorii ewolucji Karola Darwina
•	wskazuje różnicę pomiędzy doborem naturalnym
a doborem sztucznym
•	wymienia główne założenia syntetycznej teorii ewolucji*
	•	wykazuje izolację geograficzną jako drogę 
do powstawania nowych gatunków
•	wykazuje rolę endemitów 
z Galapagos w badaniach Darwina*
•	uzasadnia, że walka o byt jest formą doboru naturalnego
•	ocenia korzyści doboru naturalnego 
w przekazywaniu cech potomstwu
•	omawia współczesne spojrzenie na ewolucję – syntetyczną teorię ewolucji
	•	ilustruje przykładami działanie doboru naturalnego i doboru sztucznego
•	ocenia korzyści dla człowieka płynące
z zastosowania doboru sztucznego
	
	11. Pochodzenie człowieka
	•	wymienia przykłady organizmów należących do nadrodziny człekokształtnych
•	omawia cechy człowieka rozumnego
	•	wskazuje na mapie miejsce, gdzie rozpoczęła się ewolucja człowieka
•	wymienia czynniki, które miały wpływ 
na ewolucję człowieka
	•	określa stanowisko systematyczne człowieka
•	wskazuje na przykładzie szympansa różnice pomiędzy człowiekiem 
a innymi człekokształtnymi
	•	analizuje przebieg ewolucji człowieka
•	wykazuje cechy wspólne człowieka z innymi człekokształtnymi
•	wymienia cechy człowieka pozwalające zaklasyfikować go do poszczególnych jednostek systematycznych
	•	porównuje różne gatunki człowieka w przebiegu jego ewolucji 
•	wykazuje, że człekokształtne 
to ewolucyjni krewni człowieka

Dział	
Temat	Poziom wymagań	
		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca	

III. Ekologia	12. Organizm
a środowisko
	•	wyjaśnia, czym zajmuje się ekologia
•	wymienia czynniki ograniczające występowanie gatunków w różnych środowiskach
	•	identyfikuje siedlisko wybranego gatunku
•	omawia, czym jest nisza ekologiczna organizmu
	•	rozróżnia siedlisko i niszę ekologiczną
•	określa wpływ wybranych czynników środowiska na funkcjonowanie organizmów
	•	wykazuje zależność między czynnikami środowiska
a występującymi w nim organizmami
	•	interpretuje wykres przedstawiający zakres tolerancji ekologicznej danego gatunku
	
	13. Cechy populacji
	•	definiuje pojęcia populacja
i gatunek
•	wylicza cechy populacji
•	wymienia typy rozmieszczenia osobników
w populacji
•	określa wady i zalety życia organizmów w grupie
	•	wyjaśnia zależność między definicją populacji i gatunku
•	wymienia przykłady zwierząt żyjących w stadzie
•	określa przyczyny migracji
•	przedstawia, jakie dane można odczytać z piramidy wiekowej populacji
	•	wskazuje populacje różnych gatunków
•	określa wpływ migracji na liczebność populacji
•	wyjaśnia wpływ cech populacji na jej liczebność
•	odczytuje dane z piramidy wiekowej
	•	wykazuje zależność między liczebnością populacji a jej zagęszczeniem
•	graficznie przedstawia różne typy rozmieszczenia osobników w populacji
i podaje ich przykłady
•	charakteryzuje grupy wiekowe w piramidach
	•	przewiduje losy populacji 
na podstawie jej piramidy wiekowej
•	wykazuje zależność między strukturą płciową 
a liczebnością populacji

Dział	
Temat	Poziom wymagań	
		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca	

III. Ekologia i ochrona środowiska	14. Konkurencja
	•	nazywa zależności międzygatunkowe
•	wymienia zasoby, o które konkurują organizmy
	•	wyjaśnia, na czym polega konkurencja
•	wskazuje rodzaje konkurencji
	•	przedstawia graficznie zależności między organizmami, zaznacza, który gatunek odnosi korzyści, a który – straty
•	porównuje konkurencję wewnątrzgatunkową
z konkurencją
międzygatunkową
	•	wskazuje przyczyny i skutki konkurencji międzygatunkowej
i wewnątrzgatunkowej
•	wykazuje zależność między zasobami środowiska
a intensywnością konkurencji
	•	uzasadnia, wykorzystując wiedzę z ewolucjonizmu, 
że konkurencja jest czynnikiem doboru naturalnego
	
	15. Drapieżnictwo. Roślinożerność
	•	wymienia przykłady roślinożerców
•	wskazuje przykłady drapieżników i ich ofiar
•	omawia przystosowania organizmów do drapieżnictwa
•	podaje przykłady roślin drapieżnych
	•	określa znaczenie roślinożerców w przyrodzie
•	omawia adaptacje roślinożerców do zjadania pokarmu roślinnego
•	wyjaśnia na wybranych przykładach, na czym polega drapieżnictwo
•	wymienia charakterystyczne cechy drapieżników i ich ofiar
	•	wyjaśnia, w jaki sposób rośliny i roślinożercy wzajemnie regulują swoją liczebność
•	omawia różne strategie polowań stosowanych przez drapieżniki
•	opisuje sposoby obrony organizmów przed drapieżnikami
•	wykazuje przystosowania rośliny drapieżnej do zdobywania pokarmu
	•	ocenia znaczenie drapieżników i roślinożerców w środowisku
•	wskazuje adaptacje drapieżników
i roślinożerców 
do zdobywania pokarmu
•	określa rolę drapieżników w przyrodzie jako
regulatorów liczebności 
ofiar
•	charakteryzuje sposoby obrony roślin przed zjadaniem
	•	wykazuje zależności między liczebnością populacji drapieżników a liczebnością populacji ich ofiar
•	wyjaśnia przyczyny drapieżnictwa i wskazuje metody zdobywania pokarmu przez rośliny drapieżne
•	wykazuje korzyści dla roślin płynące z roślinożerności
•	przedstawia pozytywne 
i negatywne skutki roślinożerności
	
	16. Pasożytnictwo
	•	wymienia przykłady pasożytów zewnętrznych 
i wewnętrznych
•	wylicza przykłady pasożytnictwa u roślin
	•	wyjaśnia, na czym polega pasożytnictwo
•	klasyfikuje pasożyty na zewnętrzne i wewnętrzne
	•	charakteryzuje przystosowania organizmów do pasożytniczego trybu życia
•	omawia pasożytnictwo u roślin
	•	ocenia znaczenie pasożytnictwa w przyrodzie
•	wskazuje przystosowania roślin 
do pasożytniczego trybu życia
	•	wyjaśnia znaczenie pasożytnictwa w regulacji zagęszczenia populacji ofiar

Dział	
Temat	Poziom wymagań	
		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca	
III. Ekologia i ochrona środowiska	17. Nieantagonistyczne zależności między gatunkami
	•	wymienia nieantagonistyczne zależności międzygatunkowe
•	podaje przykłady organizmów, które łączy zależność nieantagonistyczna
	•	określa warunki współpracy między gatunkami
•	rozróżnia pojęcia
komensalizm i mutualizm
•	omawia budowę korzeni roślin motylkowych
	•	omawia różnice między komensalizmem
a mutualizmem
•	charakteryzuje role grzyba i glonu w plesze porostu
	•	określa warunki występowania nieantagonistycznych relacji między organizmami różnych gatunków
•	charakteryzuje relacje między rośliną motylkową a bakteriami azotowymi
	•	ocenia znaczenie bakterii azotowych występujących w glebie
•	wyjaśnia, jakie praktyczne znaczenie ma wiedza
o mikoryzie
	
	18. Czym jest ekosystem?
	•	wymienia przykładowe ekosystemy
	•	wskazuje elementy biotopu i biocenozy wybranego ekosystemu
•	przedstawia składniki biotopu i biocenozy
	•	wymienia przemiany 
w ekosystemach
•	omawia, do czego człowiek wykorzystuje ekosystemy
	•	charakteryzuje różnicę między sukcesją pierwotną 
a wtórną*
	•	wykazuje zależności między biotopem a biocenozą
•	wyszukuje w terenie miejsce zachodzenia sukcesji wtórnej*
	
	19. Zależności pokarmowe
	•	wymienia nazwy ogniw łańcucha pokarmowego
•	przyporządkowuje znane organizmy poszczególnym ogniwom łańcucha pokarmowego
•	rysuje schematy prostych łańcuchów pokarmowych 
w wybranych ekosystemach
	•	wyjaśnia przyczyny istnienia łańcuchów pokarmowych
•	wskazuje różnice między producentami 
a konsumentami
•	rysuje schemat prostej sieci pokarmowej
	•	analizuje wybrane powiązania pokarmowe 
we wskazanym ekosystemie
•	charakteryzuje role poszczególnych ogniw łańcucha pokarmowego
	•	omawia czynniki, które zakłócają równowagę ekosystemu
	•	przewiduje skutki, jakie 
dla ekosystemu miałoby wyginięcie określonego ogniwa we wskazanym łańcuchu pokarmowym
•	interpretuje, na czym polega równowaga dynamiczna ekosystemu
	
	20. Materia i energia w ekosystemie
	•	mawia na podstawie ilustracji piramidę ekologiczną
	•	wykazuje, że materia krąży 
w ekosystemie
•	omawia na podstawie ilustracji obieg węgla 
w ekosystemie*
	•	wyjaśnia, że energia przepływa przez ekosystem
•	wykazuje rolę producentów, konsumentów i destruentów w krążeniu materii
	•	interpretuje zależności między poziomem pokarmowym a biomasą i liczebnością populacji
•	analizuje informacje przedstawione w formie piramidy ekologicznej
	•	analizuje przyczyny zaburzeń w krążeniu materii w ekosystemach
•	uzasadnia spadek energii
w ekosystemie na kolejnych poziomach troficznych

Dział	
Temat	Poziom wymagań	
		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca	

IV. Zagrożenia różnorodności biologicznej 	21. Różnorodność biologiczna
	•	przedstawia poziomy różnorodności biologicznej
•	wymienia czynniki wpływające na stan ekosystemów
	•	wyjaśnia, na czym polega różnorodność biologiczna
•	wyjaśnia różnice pomiędzy dwoma poziomami różnorodności biologicznej
•	wyszukuje w różnych 
źródłach informacji na temat skutków spadku różnorodności
	•	charakteryzuje poziomy różnorodności biologicznej
•	omawia wpływ klimatu 
na kształtowanie się
różnorodności biologicznej
	•	wykazuje zmiany różnorodności biologicznej podczas sukcesji*
•	porównuje poziomy różnorodności biologicznej
	•	analizuje przyczyny prowadzące do nagłego wymarcia gatunku
	
	22. Wpływ człowieka  na różnorodność biologiczną
	•	wymienia przykłady działalności człowieka przyczyniającej się 
do spadku różnorodności biologicznej
•	podaje przykłady obcych gatunków
	•	wskazuje działalność człowieka jako przyczynę spadku różnorodności biologicznej
•	wskazuje gatunki wymarłe jako przykład działalności człowieka
	•	wskazuje, w jaki sposób niszczenie siedlisk wpływa na stan gatunkowy ekosystemów
•	wyjaśnia, skąd się biorą nowe gatunki roślin
i zwierząt w ekosystemach naturalnych
	•	wykazuje, w jaki sposób działalność człowieka wpływa na eliminowanie gatunków
•	ocenia wpływ wprowadzania obcych gatunków 
na bioróżnorodność 
w Polsce
	•	analizuje zależności między działalnością człowieka
a zmianą czynników środowiskowych wpływających na spadek różnorodności biologicznej
	
	23. Racjonalne gospodarowanie zasobami przyrody
	•	wymienia przykłady zasobów przyrody
•	wyjaśnia znaczenie recyklingu dla racjonalnego gospodarowania zasobami
	•	wymienia przykłady odnawialnych
i nieodnawialnych zasobów przyrody
•	ilustruje przykładami, 
jak należy dbać o ochronę zasobów	•	klasyfikuje zasoby przyrody na niewyczerpywalne
i wyczerpywalne, podaje 
ich przykłady
•	omawia racjonale gospodarowanie zasobami przyrody
	•	wykazuje skutki niewłaściwej eksploatacji zasobów
•	wyjaśnia, na czy polega zrównoważony rozwój
	•	objaśnia, w jaki sposób odtwarzają się odnawialne zasoby przyrody
•	wyjaśnia, jak młodzież może się przyczynić do ochrony zasobów przyrody
	
	24. Sposoby ochrony przyrody
	•	określa cele ochrony przyrody
•	wymienia sposoby ochrony gatunkowej
	•	wymienia formy ochrony przyrody
•	omawia formy ochrony indywidualnej
	•	wyjaśnia, na czym polega ochrona obszarowa
•	wykazuje różnicę między ochroną gatunkową ścisłą 
a częściową
	•	charakteryzuje poszczególne formy ochrony przyrody
•	wyjaśnia, czego dotyczy program Natura 2000
•	prezentuje wybrane przykłady czynnej ochrony przyrody w Polsce
	•	wskazuje formy ochrony przyrody występujące
w najbliższej okolicy
•	uzasadnia konieczność stosowania form ochrony przyrody dla zachowania gatunków i ekosystemów

	* Zagadnienia spoza podstawy programowej oznaczono gwiazdką